Reliktowa forma narzędnika liczby mnogiej

Chciałbym się z Wami podzielić zagadnieniem, które mnie niedawno zainteresowało, mianowicie reliktową formą narzędnika liczby mnogiej. Jak wiadomo, N lm. tworzy się regularnie przy użyciu końcówki -ami. W bardzo nielicznych wyrazach przechowała się jednak krótsza końcówka -mi, służąca do tego w dawnych czasach rozwoju języka polskiego. Nudząc się podczas podróży pociągiem, postanowiłem spisać z pamięci takie wyrazy. Potem poszukałem informacji i okazało się, że faktycznie nigdzie nie istnieje ich kompletny katalog, a więc nie mogłem się powstrzymać przed pogłębieniem studiów...

Grupa A – wyłącznie krótka forma

Wszystkie istotne źródła zgadzają się, że w tych wyrazach używamy tylko reliktowej końcówki -mi:

BRAĆMI

DAŃMI (uwaga: wyłącznie od dań “danina”, nie od danie “potrawa”)

DZIEĆMI

GOŚĆMI

KOŃMI

KOŚĆMI (uwaga: utarta fraza poczciwy z kościami)

LUDŹMI

NIĆMI

OŚĆMI

PIENIĘDZMI

PRZYJACIÓŁMI

Grupa B – zwykła forma niepewna

Wszystkie istotne źródła zgadzają się, że w tych wyrazach można użyć końcówki -mi, natomiast kwestia poprawności końcówki -ami nie jest jasna:

DŁOŃMI (DŁONIAMI?)

LIŚĆMI (LIŚCIAMI?)

TOŃMI (TONIAMI?)

Grupa C – formy oboczne

Według przeważającej opinii dla tych wyrazów prawidłowe są obie formy narzędnika liczby mnogiej lub najważniejsze słowniki podają różne warianty:

GAŁĘŹMI lub GAŁĘZIAMI

GĘŚMI lub GĘSIAMI

GWOŹDŹMI lub GWOŹDZIAMI

KIŚĆMI lub KIŚCIAMI

KSIĘŻMI lub KSIĘŻAMI

SAŃMI lub SANIAMI

SKROŃMI lub SKRONIAMI

Grupa D – reliktowa forma niepewna

Nie jest pewne, czy dla tych wyrazów krótka forma jest prawidłowa. Ponieważ ta sekcja jest w największym zakresie efektem własnych studiów, przy każdym słowie zamieszczam krótkie wyjaśnienie, podając je mniej więcej według malejącego przekonania o poprawności:

OKIŚCIAMI (OKIŚĆMI?)

Formę “okiśćmi” znalazłem tylko w dwóch słownikach niższej rangi. Jedyne odnalezione wystąpienie tego słowa w nowszej literaturze (Konwicki) jest w formie “okiściami”. Jednak obecność w słownikach oraz bardzo bliskie pokrewieństwo z “kiśćmi” przemawia według mnie za tym, aby uznać oboczność.

KRTANIAMI (KRTAŃMI?)

Formy “krtańmi” brak w słownikach. Jednak jedyne odnalezione wystąpienie tego słowa w nowszej literaturze jest właśnie w tej formie, i to u dobrego autora (Józef Waczków: Stu krtańmi zaraz koguty poczną w opłotkach ogłaszać rano). Wraz z silną analogią do “dłońmi, skrońmi” powinno to moim zdaniem wystarczyć do uznania oboczności.

GARŚCIAMI (GARŚĆMI?)

Formy “garśćmi” brak w słownikach. Znaleziona w nowszej literaturze raz (Stefan i Witold Lederowie: Ułatwiał opanowywanie języków, rozszerzał horyzonty, otwierał dostęp do różnych kultur europejskich, z których dorobku mogło ono czerpać pełnymi garśćmi, szczególnie kiedy zaczęło czytać). Ogromna przewaga frekwencyjna “garściami”. Oboczność mało przekonująca.

PIĘŚCIAMI (PIĘŚĆMI?)

Formy “pięśćmi” brak w słownikach. Znaleziona w nowszej literaturze raz (Adam Wiedemann: (...) wracam do domu, pod drzwiami czeka chłopczyk z zaciśniętymi pięśćmi, dostaje mi się od niego oczywiście tak, że po odzyskaniu przytomności nie chcę już słyszeć o żadnej muzyce (...)). Sporadycznie w prasie regionalnej. Ogromna przewaga frekwencyjna “pięściami”. Oboczność mało przekonująca.

ŻOŁĘDZIAMI (ŻOŁĘDŹMI?)

Formy “żołędźmi” brak w słownikach. Znaleziona w niezbyt nowej literaturze raz (Wacław Berent: Lub może to: żywić się żołędźmi i trawą poznania i w imię prawdy na głód duszy cierpieć?) – pierwsza połowa XX wieku i świadoma stylizacja archaiczna. Ogromna przewaga frekwencyjna “żołędziami”. Oboczność mało przekonująca.

DALSZE UWAGI

Jak widać, wszystkie 26 wyliczonych wyrazów istnieje w polszczyźnie od najdawniejszych czasów i należy do zaledwie kilku grup pojęć:

nazwy ludzi (brat, człowiek, dziecko, gość, ksiądz, przyjaciel);

nazwy części ciała (dłoń, garść, kość, krtań, ość, pięść, skroń);

nazwy przyrodnicze (gałąź, gęś, liść, kiść, koń, okiść, toń, żołądź);

nazwy prostych narzędzi (gwóźdź, nić, sanie);

nazwy związane z płatnościami (dań, pieniądz).

Jak wiadomo, oprócz oczywistych słów pochodnych (np. półdziecko, nieprzyjaciel, nibyliść, nurogęś, motosanie) forma reliktowa nie przenosi się przez analogię na podobne wyrazy: mówimy wyłącznie słoniami (nie “słońmi”, mimo że “końmi”), swatami (nie “swaćmi”, mimo że “braćmi”).

W poszukiwaniu innych słów, w których dawna forma narzędnika liczby mnogiej mogłaby ewentualnie dochować się do współczesności, przeprowadziłem dość obszerną kwerendę. Skupiłem się przy tym na prastarych rzeczownikach żeńskich V deklinacji, miękko zakończonych i należących do wspomnianych grup pojęć. Jednak poszukiwanie użyć formy reliktowej dla takich słów (między innymi: barć, córuś, jabłoń, kadź, nać, oś, paść, sieć, szadź, wić) nie przyniosło rezultatów.

Obecnie jestem skłonny przypuszczać, że nie ma ich więcej, ale może ktoś z Was mnie czymś zaskoczy? Mam nadzieję, że udało mi się kogoś zaintrygować tym tekstem lub przynajmniej nie do końca zanudzić!